Irmgard Heiss

* 6. 4. 1897 Münster –
† 21. 4. 1944 Lemgo

„Nie wiem nawet, czy kiedyś naprawdę żyłam, przynajmniej nie świadomie, na to jeszcze czekam. Tylko chora częściowo i pełna zahamowań; wolna ale potępiona.”*

Felten_Mathilde_Stolperstein.jpgIrmgard Heiss rodzi się 6 kwietnia 1897 r. jako trzecie dziecko Helene i Carla Stellbrink w Münster. Jej starsze rodzeństwo to Helene (ur. 1892 r.) i Karl Friedrich (ur. 1894 r.). Carl i Helene Stellbrink pobrali się po tym jak pierwsza żona Carla, Caroline, umarła w połogu. Dwoje prawie dorosłych dzieci z pierwszego małżeństwa Heinrich (1882-1900) i Hilda (1883-1961) już podjęli kształcenie zawodowe, kiedy rodzi się Irmgard. Hilda uczęszcza do studium nauczycielskiego, Heinrich zaginął po pierwszej wyprawie jako chłopiec okrętowy na żaglowcu frachtowym „Bertha” w roku 1900: statek zatonął. W 1902 roku rodzi się ostatnie dziecko państwa Stellbrink, córka Magdalena, młodsza siostra Irmgard. W 1903 roku rodzina przeprowadza się do nowo zbudowanego domu w Detmold. Ojciec Carl Stellbrink pracuje w Münster jako urzędnik celny w służbie państwa pruskiego, ale z powodu „dolegliwości na tle nerwowym” tymczasowo otrzymuje rentę.

W 1904 roku Irmgard przechodzi chorobę, w trakcie której rodzice niemalże tracą nadzieję na jej wyzdrowienie. Dopiero po wyleczeniu choroby Irmgard zaczyna chodzić do szkoły. Ma wtedy już osiem lat. Irmgard uczęszcza do liceum w Detmold, uchodzi za dobrą uczennicę, uzdolnioną artystycznie, dobrze gra na pianinie. Jest lubiana, ale wyraźnie woli „przebywać sama ze sobą”. Irmgard mówi o sobie, że już w szkole dużo marzyła, później odeszła jej ochota na naukę. Jej rodzice opisują ją od okresu dojrzewania jako „krnąbrną” i trudną.
W 1906 roku Karl Friedrich, który jest Irmgard najbliższy z rodzeństwa, w wieku 14 lat zostaje posłany do internatu Ewangelickiej Kapituły Św. Jana w dzisiejszej dzielnicy Berlina Spandau.
W 1915 r. Irmgard mimo dobrych wyników w nauce przedwcześnie przerywa edukację i opuszcza liceum w Detmold. Zaręcza się, zaręczyny jednak potem rozwiązuje. W tym samym roku brat Karl Friedrich musi przerwać naukę przygotowującą do zawodu pastora w służbie dalekomorskiej, którą odbywa w Seminarium Diaspory w Soest: wyrusza na wojnę jako żołnierz.
W 1916 r. 19-letnia Irmgard uczęszcza na życzenie matki do studium dla nauczycielek.

Felten_Mathilde_Stolperstein.jpgJej nauczycielki mają o niej dobre zdanie, ale Irmgard prosi rodzinę o wypisanie ze szkoły. Następnie próbuje na różne sposoby usamodzielnić się i opuścić rodzinny dom. W Halberstadt ma się nauczyć prowadzenia gospodarstwa domowego w rodzinie pewnego kapitana. W listopadzie 1916 r. wraca znowu do Detmold, jest zameldowana przy ul. Hubertusstraße 10. Od 12 kwietnia 1917 r. Irmgard mieszka w Poczdamie i ma posadę guwernantki w pewnej rodzinie. Na krótki okres przenosi się do Berlina, gdzie pracuje na prywatnych posadach i w urzędzie pocztowym. Z powodu wojny w tych latach w Berlinie pracują również jej ojciec – jako zreaktywowany urzędnik – oraz siostra Helene, która znalazła posadę w kasie oszczędnościowej.
W listopadzie 1917 r. Irmgard wraca do Detmold i mieszka znowu przy ul. Hubertusstraße. Poraz kolejny na życzenie matki uczęszcza do szkoły handlowej, której jednak też nie kończy.
W 1917 r. jej brat Carl-Friedrich [Karl Friedrich?] zostaje ciężko ranny jako żołnierz, w dodatku poważnie choruje i leczy się w szpitalu polowym w Berlinie. Zaręcza się z bliską przyjaciółką Irmgard z dzieciństwa, Hildegard Diekmeier z Detmold.
W 1919 r. Irmgard odpowiada na ogłoszenie matrymonialne i wbrew woli rodziny wychodzi za mąż za górnika Hugo Heissa. Rodzina uważa, że Hugo Heiss jest „poniżej ich stanu”. Irmgard przeprowadza się do położonej między Bochum i Dortmundem miejscowości Langendreer. W 1920 r. rodzi się syn Ewald, następnie w 1923 r. drugi syn Hugo.
W latach 1923/24 Zagłębie Rury przeżywa francuską okupację, dochodzi do powstań a na skutek inflacji do trudnej sytuacji zaopatrzeniowej. Hugo Heiss traci pracę i wchodzi w konflikt z prawem. Przez jakiś czas siedzi w więzieniu.
Irmgard jedzie z dwójką małych dzieci do Detmold i prosi rodziców o przyjęcie. Jest znowu w ciąży. 25 lutego 1925 r. rodzi się córka Meta. Na oddziale położniczym zauważalny jest duży niepokój matki, boi się, że dziecko może umrzeć z głodu. Irmgard popada w konflikt z ordynatorem na temat pór karmienia dziecka. Lekarz urzędowy dr. Carius skierowuje ją w dniu 4 maja 1925 r. do Lindenhaus. Meta zostaje umieszczona w ośrodku opiekuńczym w Bethel.

Felten_Mathilde_Stolperstein.jpgSkierowanie Irmgard do Lindenhaus następuje na skutek nakazu z urzędu. Uzasadnienie: „Nie można obciążać rodziców przyjęciem córki, ponieważ nie ma zgodności między nią a jej rodziną”. Matka Irmgard twierdzi w rozmowie podczas przyjęcia córki w Lindenhaus o zauważalnej zmianie w jej usposobieniu od urodzenia małej Mety. Zgodnie z kartą pacjenta Irmgard tłumaczy w tej rozmowie, że cierpiała z głodu i jest rozwódką.
W 1925 r. Hugo Heiss, mąż Irmgard, stara się o kontakt z nią i – również ze względu na dzieci – chce być ponownie z razem z nią. Irmgard odrzuca jego starania, odmawia kontaktu. W grudniu Meta umiera w wieku 8 miesięcy w Bethel.
Kiedy lekarze w Lindenhaus chcą wypisać Irmgard Heiss, ona ponownie prosi o przyjęcie w rodzinnym domu w Detmold, ale próba ta nie udaje się. Przez krótki czas próbuje żyć i utzrymywać się sama. Jej dzieci znajdują się w rodzinach opiekuńczych w Bielefeld.
Na początku 1926 r. na kolejne nakaz z urzędu zostaje ponownie skierowana do Lindenhaus. Jej ojciec Carl Stellbrink inicjuje korespondencję z lekarzami i wyraźnie wyjaśnia, iż rodzina nie jest w stanie przyjąć córki u siebie i że powinna ona koniecznie zostać umieszczona w zakładzie. Rodzina wszczyna postępowanie rozwodowe, któremu Irmgard się przeciwstawia.
W 1926 r. Irmgard Heiss zostaje przeniesiona do Gütersloh, ucieka z zakładu i próbuje sama sobie radzić pod fałszywym nazwiskiem (Anni Bentheim). Pracuje w różnych fabrykach w mieście Lippe. W tym okresie Irmgard opowiada w liście do matki, że była na grobie Mety. Na zapytanie lekarzy wyjaśnia, że w żadnym wypadku nie chce kontynuować małżeństwa z Hugo Heiss i woli sama zarabiać na życie.
W 1928 r. w Münster zwraca na siebie uwagę zachowując się dziwnie i w konsekwencji, będąc w złym stanie zdrowotnym, trafia do aresztu. Stamtąd trafia do szpitala z zapaleniem oskrzeli, gdzie włamuje się do szafy z lekarstwami mając samobójcze intencje. Następnie zostaje skierowana do zakładu psychiatrycznego Marienthal, gdzie Irmgard podaje fałszywe dane dotyczące jej życiorysu. Tam opisują ją jako zamnkiętą melancholiczną i z grupy ryzyka. Przeniesiona do zakładu Warstein przeżywa tam stany wyobcowania i miewa wizje.
W 1929 r. rodzice wszczynają procedurę ubezwłasnowolnienia. Jej starsza siostra Helene zostaje jej opiekunem. W trakcie procedury ubezwłasnowolnienia rzeczoznawca dr. Friedländer z Lindenhaus tłumaczy, że wcześniejsza diagnoza „psychopatia” przerodziła się w prawdziwą schizofrenię, tzw. „dementia praecox”.
W 1930 r. dochodzi do rozwodu państwa Heiss. Hugo Heiss stara się o prawa rodzicielskie do synów. Ale dziadkowie Stellbrink jak i Helene w funkcji opiekuna przeciwstawiają się takiej opcji na wszelkie sposoby. Karl Friedrich Stellbrink i Hildegard, którzy niedawno wrócili z męczącej służby duszpasterskiej w Brazylii, na prośbę dziadków zgadzają się na przyjęcie Ewalda i Hugo do rodziny z trójką własnych dzieci. Rozważają przyjęcie również Irmgard, ale lekarze odradzają im to. Irmgard Heiss jest teraz pacjentką w Lengerich i tam spędzi następne dziesięć lat. Carl-Friedrich [Karl Friedrich?] jako przybrany ojciec synów utrzymuje bliski kontakt z lekarzami.
W 1938 r. na zapytanie lekarza urzędowego w Münster zakład informuje, że Irmgard jest wprawdzie „zdolna do rozmażania” ale „grożąca rozmażaniu” („fortpflanzungsgefährlich”), jednak już nie dochodzi do przymusowej sterylizacji 41-letniej kobiety. „Zapał władz służby zdrowia do przeprowadzania sterylizacji i tak w znacznym stopniu się zmniejszył, od kiedy rozpoczęły się intensywne przygotowania do potajemnego zabijania chorych.”1
W 1940 r. najstarszy syn Ewald tuż po maturze wyrusza na wojnę jako żołnierz i ginie.
W 1941 r. pacjentka wraz z innymi długoterminowymi pensjonariuszami zostaje przeniesiona specjalnym pociągiem do Zakładu Weilmünster w Hesji.
W. 1942 Karl Friedrich zostaje aresztowany z powodu akcji oporu w Lübeck razem z trzema innymi kapłanami katolickiej Parafi Serca Jezusa (Herz-Jesu-Gemeinde) i skazany przed trybunałem narodowym. Wyrok na wszystkich czterech duchownych brzmi: śmierć przez ścięcie gilotyną. Egzekucja odbywa się 10 listopada 1943 w Hamburgu.
W styczniu 1944 r. do sióstr Helene i Hildy w Detmold dociera wiadomość z Weilmünster o dramatycznie pogorszającym się stanie siostry. Wiadomość skierowana jest pierwotnie do Karla Friedricha. Wkrótce potem siostry wybierają się do Weilmünster. Według karty pacjenta Hilda bierze odpowiedzialność na siebie i przyjmuje bliską śmierci głodowej Irmgard do siebie w Detmold.
Zbyt obciążona opieką nad trudną i bliską śmierci siostrą, Helene oddaje Irmgardt 21 kwietnia 1944 r. do Lindenhaus. Na miejscu krótko potem stwierdza się gruźlicę. W dniu 3 października 1944 r. Irmgard Heiss umiera w Lindenhaus na gruźlicę, co jest skutkiem terapii, której była poddana w zakładzie głodowania w Weilmünster.

* Własnoręczna adnotacja Irmgard Heiss w adresowanym do niej liście od syna Ewalda z 10.6.1939 r.

1 Götz Aly (red.): Aktion T4 1939–1945. Die „Euthanasie“-Zentrale in der Tiergartenstraße 4, 2. wyd., Berlin 1989.

do góry